Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, który zakłada całkowitą likwidację instytucji ubezwłasnowolnienia. Reforma ma wdrożyć postanowienia art. 12 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, którą Polska ratyfikowała w 2012 roku. Jak podkreśla wiceminister Arkadiusz Myrcha, celem jest przejście od zastępowania ludzi w decyzjach do wspierania ich w samodzielnym decydowaniu, z zachowaniem maksymalnej możliwej autonomii.
Dlaczego ubezwłasnowolnienie budziło kontrowersje?
Obowiązujące od 1964 roku przepisy pozwalały sądowi na orzeczenie ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego wobec osób z zaburzeniami psychicznymi, niepełnosprawnością intelektualną lub uzależnieniami. W praktyce oznaczało to odebranie prawa do podejmowania nawet najprostszych decyzji – od codziennych zakupów po zawarcie małżeństwa. Krytycy zwracali uwagę na brak elastyczności, orzekanie bezterminowe oraz postrzeganie człowieka wyłącznie przez pryzmat deficytów.
Nowe instrumenty wsparcia
Projekt wprowadza cztery formy pomocy: Asystenta Prawnego – działającego na podstawie dobrowolnego porozumienia, pomagającego w zrozumieniu dokumentów i towarzyszącego w urzędach; Kuratora Wspierającego – ustanawianego przez sąd na czas określony (do 5 lat), wspierającego w procesie decyzyjnym bez prawa reprezentacji; Kuratora Reprezentującego – stosowanego tylko w wyjątkowych sytuacjach, z precyzyjnie określonym zakresem działania; oraz Pełnomocnika Rejestrowanego – ustanawianego u notariusza na wypadek przyszłej utraty zdolności decyzyjnej, z wyłączeniem prawa do głosowania.
Gwarancje bezpieczeństwa
System ma być zabezpieczony przed nadużyciami: kuratorzy będą ustanawiani czasowo, a sąd będzie sprawował nadzór nad najważniejszymi czynnościami. Powstanie też Centralny Rejestr Pełnomocnictw, który ułatwi bankom i urzędom weryfikację umocowań. Każde postanowienie sądu będzie można zaskarżyć, a decyzje będą poprzedzone opiniami biegłych.
Polska w gronie reformatorów
Podobne zmiany przeprowadziły już Austria, Niemcy, Holandia, Francja, Szwecja i Włochy. W Polsce 2 września 2026 roku odbędzie się sejmowe wysłuchanie publiczne, a nowe przepisy wejdą w życie po roku od ogłoszenia, co pozwoli na przeszkolenie kadr i wdrożenie systemów teleinformatycznych.
Źródło: Ministerstwo Sprawiedliwości
Fot. gov.pl
