Współczesna ewaluacja coraz częściej odchodzi od tradycyjnego modelu pomiaru na rzecz podejścia partycypacyjnego, w którym kluczową rolę odgrywają sami beneficjenci programów. Jedną z metod umożliwiających włączenie ich w proces badawczy jest fotografia uczestnicząca, znana również jako photovoice czy autofotografia. Metoda ta polega na tym, że osoby badane same wykonują i interpretują zdjęcia, ukazujące ważne dla nich aspekty życia. Dzięki temu badacz może poznać rzeczywistość z perspektywy „insidera”, co jest szczególnie cenne w kontekstach międzykulturowych oraz w pracy z grupami marginalizowanymi, takimi jak uchodźcy czy dzieci.
Zalety metody
Fotografia uczestnicząca ma wiele zalet. Przede wszystkim umożliwia dotarcie do subiektywnych definicji sytuacji i doświadczeń, które często pozostają niedostępne w tradycyjnych wywiadach. Proces robienia zdjęć sprzyja autorefleksji, a rozmowa wokół fotografii poszerza możliwości ekspresji uczestników. Jest to także metoda stosunkowo prosta technicznie – zdjęcia można wykonywać nawet telefonem komórkowym. Co ważne, bywa postrzegana jako angażująca i zabawowa, co ułatwia pracę z dziećmi i młodzieżą, wzmacniając ich poczucie sprawstwa.
Przykłady zastosowań
W 2021 roku w USA sieć CommuniVax wykorzystała fotografię uczestniczącą w społecznościach latynoskich, afroamerykańskich i rdzennych mieszkańców, aby zbadać bariery w szczepieniach przeciw COVID-19. Uczestnicy wykonywali zdjęcia odpowiadające na pytania o wpływ pandemii i przyczyny niechęci do szczepień. Wybrane fotografie wydrukowano na banerach i zaprezentowano podczas festiwali społeczności migranckich.
Inny przykład to badanie w szczecińskich liceach (rok szkolny 2000/2001), w którym uczniowie fotografowali elementy przestrzeni szkolnej, które lubią i których nie lubią. Zdjęcia służyły do identyfikacji tzw. ukrytego programu szkoły – treści wychowawczych nieujętych w oficjalnych programach. Uczniowie nadawali fotografiom tytuły i komentowali je podczas wywiadów.
Z kolei w 2017 roku w obozie dla uchodźców w Ritsonie w Grecji organizacja I AM YOU przeprowadziła zajęcia terapeutyczne dla dzieci z Afganistanu i Syrii. Początkowo rodzice byli sceptyczni, ale ostatecznie zgodzili się, by dzieci fotografowały wyłącznie cienie, a następnie opowiadały o swoim życiu. Projekt zakończył się wystawą w Atenach.
Ograniczenia i wskazówki
Mimo licznych zalet fotografia uczestnicząca niesie ryzyko naruszenia prywatności lub lokalnych norm społeczno-kulturowych. Ważne jest też, aby nie stosować jej po tradycyjnych ankietach czy wywiadach, które mogą ukierunkować uwagę uczestników, ograniczając spontaniczność. Eksperci zalecają angażowanie osób badanych już na etapie projektowania badania oraz łączenie różnych metod, aby uniknąć powielania tych samych wątków.
Metoda ta wywodzi się z idei brazylijskiego pedagoga Paula Freirego, który podkreślał, że dialog z członkami społeczności na temat ich problemów sprzyja rozwijaniu krytycznej refleksji i kompetencji emancypacyjnych. Dlatego photovoice jest chętnie wykorzystywane nie tylko w ewaluacji, ale także w projektach edukacyjnych i społecznych.
Artykuł powstał w ramach kampanii upowszechniającej organizacyjne uczenie się „Od-ucz się tego co już nie działa”. Więcej informacji na stronie publicystyka.ngo.pl.
Źródło: ngo.pl
Fot. publicystyka.ngo.pl
